Pomidorowe ABC

Od siewu do własnych nasion: uprawa w gruncie, nieogrzewanym tunelu lub szklarni, a także w donicy i worku z podłożem.

Kalendarz na cały sezon

Przed sadzeniem sprawdź prognozę: bez przymrozków, nocą najlepiej od 10°C, gleba rano na głębokości 10 cm od 12°C. W zimną wiosnę przesuń sadzenie o 7–14 dni i sprawdź ponownie. Tunel nie zabezpiecza przed mrozem.

Przymrozek po posadzeniu: dzień wcześniej podlej ziemię, bo wilgotna oddaje nocą więcej ciepła. Wieczorem przykryj rośliny podwójną agrowłókniną, także w tunelu. To chroni przed lekkim przymrozkiem. Rano, gdy zrobi się cieplej, odkryj rośliny.

0. Wybierz odmianę do swojego miejsca

W opisie odmiany sprawdź trzy rzeczy:

• Miejsce: do gruntu wybieraj odmiany wczesne i średnio wczesne. Późne i wielkoowocowe najlepiej udają się pod osłonami.
• Wczesność: w chłodnym regionie i przy krótkim sezonie bierz wcześniejsze odmiany. Późna odmiana w gruncie może nie zdążyć dojrzeć.
• Pokrój: wysoka odmiana wymaga palika i usuwania wilków. Samokończąca i dwarf dają mniej pracy, a do donicy i worka pasują najlepiej.

Na pierwszy sezon wybierz 2–4 odmiany, w tym jedną wczesną koktajlową. Posiej o 30–50% więcej nasion, niż potrzebujesz roślin.

1. Przygotuj miejsce i wysiej nasiona

Przygotuj podłoże do siewu, czyste pojemniki z odpływem, doniczki 8–10 cm, etykiety i termometr. Nie używaj ziemi ogrodowej ani po chorej rozsadzie. Opisz odmianę i datę siewu. Pracuj z jedną odmianą naraz.

Najprostsza metoda: siejemy bezpośrednio do podłoża. Nasion nie trzeba moczyć. Nasion z pewnego źródła nie zaprawiaj domowymi roztworami; fabrycznie zaprawionych nie mocz ani nie płucz. Nie dodawaj nawozu do ziemi siewnej.

1. Zwilż i wymieszaj podłoże. Po ściśnięciu nie powinno z niego kapać. Napełnij pojemniki i wyrównaj powierzchnię.
2. Wysiej po jednym nasionku do komórki paletki albo co 2–3 cm w pojemniku. Przykryj 0,5 cm podłoża. Suchego nasiona nie trzeba ustawiać określoną stroną.
3. Podlej delikatnie, oznacz odmianę i przykryj przezroczystą pokrywką. Utrzymuj 23–25°C. Nie stawiaj na grzejniku ani pod pokrywką w pełnym słońcu.
4. Codziennie kontroluj i wietrz pojemnik. Gdy powierzchnia zaczyna wysychać, lekko ją zwilż. Nie podlewaj mokrego podłoża.
5. Wschodów oczekuj zwykle po 5–10 dniach. Starsze nasiona bywają wolniejsze. Po około 14 dniach bez wschodów sprawdź temperaturę i wilgotność; wysiej drugą małą partię.

Kiełkowanie na ligninie — metoda opcjonalna

Rozłóż nasiona osobno na wilgotnej ligninie w opisanym pojemniku, przykryj luźno i utrzymuj 23–25°C. Lignina nie może wyschnąć, a nasiona leżeć w wodzie. Kontroluj codziennie, po rozpoczęciu kiełkowania▤ rano i wieczorem.

Gdy biały korzonek ma 2–3 mm, przenieś nasiono do podłoża. Chwyć za łupinę, nigdy za korzonek. W otworku skieruj korzonek w dół i przykryj nasiono 0,5 cm ziemi, bez wciskania. Jeśli wrósł w ligninę, wytnij jej fragment i posadź razem z nasionem. Nie odrywaj korzonka. Dalej pielęgnuj jak po zwykłym siewie.

2. Po wschodach: światło, mniej ciepła i umiar z wodą

Gdy pokażą się pierwsze siewki, zdejmij pokrywkę i od razu daj im światło. Nie czekaj na ostatnie nasiono. Postaw przy najjaśniejszym oknie, bez firanki, z dala od kaloryfera. Liście nie powinny dotykać zimnej szyby.

Utrzymuj 18–21°C w dzień i 15–17°C nocą. Bez jasnego okna użyj lampy do rozsady przez 14–16 godzin dziennie, z przerwą nocną. Odległość ustaw według instrukcji lampy. Rozstawiaj rośliny, zanim zaczną się zacieniać.

Podlewaj rano przy ziemi wodą o temperaturze pokojowej, gdy wierzch lekko przeschnie, a pojemnik będzie lżejszy. Wylej wodę z podstawki. Nie zalewaj ani nie przesuszaj siewek.

Wiotka siewka pochylona do okna potrzebuje więcej światła i mniej ciepła. Rozsuń rośliny. Zdrową, wyciągniętą siewkę posadzisz głębiej przy pikowaniu; nawóz jej nie wzmocni.

NIE RÓB TEGO: nie trzymaj siewek pod szczelną folią i nie podlewaj mokrej ziemi. Przy zgorzeli▤ łodyżka przy podłożu ciemnieje, przewęża się, a siewka przewraca. Sprzyjają temu wilgoć, zagęszczenie i brak przewiewu. Usuń chorą siewkę z otaczającą ziemią, sprawdź odpływ i ogranicz podlewanie. Nie ratuj jej głębszym sadzeniem.

3. Pikowanie i dobra rozsada

Pierwsze dwa listki to liścienie▤, następne to liście właściwe. Gdy rozwiną się dwa liście właściwe, pikujemy▤: przesadzamy każdą siewkę do osobnej doniczki.

Użyj doniczki 8–10 cm z odpływem i podłoża do rozsady. Lekko podlej siewki, podważ korzenie łyżeczką lub patyczkiem. Trzymaj za liść, nie ściskaj łodygi. Posadź prawie po liścienie, pozostawiając je nad ziemią. Nie przycinaj korzeni. Delikatnie dociśnij podłoże, podlej i wylej nadmiar z podstawki.

Przez 1–2 dni chroń przed ostrym słońcem, potem wróć do najjaśniejszego miejsca. Rozstaw doniczki, zachowaj podane wcześniej temperatury.

Pierwsze dokarmianie zaplanuj 10–14 dni po pikowaniu, po wznowieniu wzrostu. Jeśli producent podłoża deklaruje dłuższe działanie nawozu startowego, zaczekaj. Wybierz kompletny nawóz z mikroelementami▤ do rozsady. Dokarmiaj zwykle co 7–10 dni, ale dawkę i częstotliwość ustal według jego etykiety. Nie stosuj stężenia dla owocujących krzaków.

Gdy korzenie wypełniły doniczkę i ziemia szybko wysycha, a sadzenie dopiero za ponad tydzień, przesadź do 1 litra. Dobra rozsada▤ jest krępa, ma mocną łodygę, kilka liści i korzenie utrzymujące bryłę. Nie musi kwitnąć.

4. Hartowanie przez 10–14 dni

Hartowanie▤ przyzwyczaja do słońca, wiatru i zmian temperatury. Zacznij 10–14 dni przed sadzeniem, w dzień z temperaturą powyżej około 12°C.

• Dni 1–2: wystaw na 1–2 godziny w jasny cień, bez silnego wiatru.
• Dni 3–5: wydłuż pobyt do 3–5 godzin. Dodaj łagodne słońce rano lub późnym popołudniem.
• Dni 6–10: pozostaw na większość dnia, zwiększając nasłonecznienie i kontakt z lekkim wiatrem.
• Ostatnie dni: zostaw na cały dzień w warunkach zbliżonych do miejsca sadzenia. Chowaj na noc poniżej 10°C. Chroń przed ulewą, wichurą i przymrozkiem.

Częściej sprawdzaj wodę; nie doprowadzaj do więdnięcia. Hartowanie nie polega na głodzeniu i suszeniu. Hartuj także rozsadę pod osłony — zamknięty tunel nie zastępuje przyzwyczajania do słońca.

Sadzonki z zakupu lub z wysyłki

Rozpakuj je od razu po odbiorze, postaw pionowo i podlej, jeśli ziemia jest sucha. Przez 1–2 dni trzymaj je w jasnym miejscu bez ostrego słońca, potem hartuj według planu powyżej. Lekko zwiędnięte i pobladłe po transporcie zwykle szybko się regenerują. Nie nawoź ich od razu.

5. Przygotuj ziemię i posadź pomidory

Wybierz miejsce z 6–8 godzinami bezpośredniego słońca, przewiewne, osłonięte od silnego wiatru, bez stojącej wody. W ogrodzie zmieniaj stanowisko: po pomidorach, ziemniakach, papryce i bakłażanie zachowaj najlepiej 3–4 lata przerwy. Nie sadź tuż przy ziemniakach.

W tunelu trudno zmieniać stanowisko. Co roku usuń resztki roślin i dodaj kompost. Gdy rośliny co roku więdną albo zamierają mimo prawidłowego podlewania, wymień wierzchnią warstwę ziemi na 20–30 cm albo uprawiaj w dużych donicach lub workach z podłożem (opis na końcu tej sekcji).

Usuń chwasty i spulchnij ziemię na głębokość szpadla. Na wcześniej niezasilonej grządce wymieszaj z wierzchnią warstwą 3–5 litrów dojrzałego kompostu▤ na 1 m². Nie dokładaj do nawożonej ziemi. Do dołków nie wkładaj świeżego obornika, nawozu ani wapna.

Wysokie odmiany na jeden pęd sadź co 50–60 cm, z 80–100 cm między rzędami. Rozłożyste samokończące▤ potrzebują zwykle 60–70 cm między roślinami. W tunelu zostaw wygodne przejście; nie zagęszczaj nasadzeń dla ostatnich sadzonek.

Podlej rozsadę przed wyjęciem. Sadź w pochmurny dzień lub późnym popołudniem, 5–10 cm głębiej niż w doniczce. Usuń liście, które znalazłyby się pod ziemią. Zdrową, wydłużoną sadzonkę ułóż ukośnie w płytkim rowku, przykrywając część łodygi. Wierzchołek zostaw na zewnątrz. Nie wyginaj łodygi ani nie zakopuj korzeni w głębokiej, zimnej glebie.

Przy sadzeniu wbij mocny palik — później łatwiej uszkodzić korzenie. Podlej powoli, zwykle 2–3 litrami wody, żeby ziemia przylgnęła do bryły. Przez pierwszy tydzień codziennie sprawdzaj wilgotność obok korzeni i podlewaj, gdy ziemia zaczyna przesychać.

Ciepłą, wilgotną glebę przykryj 5 cm słomy, z luzem przy łodydze. Ściółka▤ ogranicza wysychanie, chwasty i rozpryski ziemi. W tunelu deszcz nie podleje grządki.

Uprawa w donicy

Dobierz pojemność do odmiany: wysoka potrzebuje co najmniej 20–30 litrów podłoża, samokończąca i dwarf 15–20 litrów, karłowa balkonowa 5–10 litrów. Donica musi mieć otwory odpływowe. Napełnij ją świeżym podłożem do warzyw lub pomidorów. Ziemia ogrodowa w donicy się zbija.

Postaw donicę w najbardziej słonecznym miejscu, osłoniętym od wiatru. Palik wbij przy sadzeniu, a wysoką roślinę zabezpiecz przed przewróceniem. Ciemna donica w pełnym słońcu przegrzewa korzenie, więc osłoń jej boki.

W donicy jest mało ziemi, więc szybko wysycha. Latem sprawdzaj wilgotność codziennie, w upał podlewaj nawet dwa razy dziennie, aż woda wypłynie otworami. Wodę z podstawki wylej. Nawoź regularnie od 3–4 tygodni po posadzeniu, według etykiety nawozu, bo zapas w podłożu szybko się kończy.

Uprawa w worku z podłożem

To prosty sposób na uprawę niezależną od ziemi w ogrodzie: na słabej, zachwaszczonej lub zmęczonej glebie, w tunelu bez zmiany stanowiska, a nawet na utwardzonym podłożu.

1. Kup worek podłoża do warzyw lub pomidorów. Na dwie rośliny potrzebujesz co najmniej 40–50 litrów; mniejszy worek wystarczy na jedną roślinę. Przed położeniem ugnieć worek, żeby rozbić zbite grudy.
2. W spodzie worka zrób 6–8 małych nacięć. Bez nich woda stoi, a korzenie gniją.
3. Połóż worek płasko, w pełnym słońcu, otworami odpływowymi do ziemi.
4. W wierzchu wytnij dwa otwory około 10 × 10 cm, w odstępie 40–50 cm i nie przy samych brzegach. W każdy posadź jedną sadzonkę. Worek jest płytki, więc wydłużoną łodygę ułóż ukośnie zamiast sadzić głęboko.
5. Palik nie utrzyma się w samym podłożu. Wbij go przez worek w ziemię pod spodem albo prowadź rośliny na sznurku do konstrukcji.

Podlewaj powoli prosto w otwory. Woda łatwo spływa po folii, więc pomaga doniczka bez dna wciśnięta w otwór obok rośliny: lej wodę do niej. Pilnuj wilgotności i nawożenia jak w donicy: latem sprawdzaj codziennie, nawoź od 3–4 tygodni po posadzeniu.

Po sezonie usuń rośliny z korzeniami, rozetnij worek i rozsyp podłoże po działce lub dodaj je do kompostu. Tak wzbogacisz glebę. Folię wyrzuć. Podłoża po roślinach, które więdły lub chorowały u podstawy, nie rozsypuj tam, gdzie posadzisz pomidory, ziemniaki, paprykę lub bakłażan. Do kolejnej uprawy pomidorów użyj świeżego worka.

6. Prowadzenie: najpierw sprawdź typ odmiany

Wilk▤ to boczny pęd między łodygą a ogonkiem liścia, z własnym wierzchołkiem i listkami. Grono▤ to skupisko kwiatów, później owoców. Nie myl wilków z liśćmi ani gronami.

Wysokie odmiany o nieograniczonym wzroście▤ prowadź na jeden pęd. Co 5–7 dni usuwaj wilki, zanim przekroczą 5 cm. Małe wyłamuj, większe odcinaj czystym narzędziem bez rozdzierania łodygi. Pracuj przy suchych roślinach. Na dwa pędy sadź rzadziej, co 70–80 cm; pozostaw silnego wilka pod pierwszym gronem i daj mu osobną podporę.

Samokończące i dwarfy

Samokończącym zostaw pędy boczne: kończą wzrost gronem i owocują na rozgałęzieniach. Zapewnij podporę. Dwarf▤ oznacza zwarty pokrój, nie samokończenie. Bez szczególnego zalecenia w opisie odmiany pozostaw naturalny krzew, nie usuwaj wszystkich wilków.

Podwiązuj▤ miękką taśmą co 20–30 cm, luźną ósemką między palikiem a łodygą. Sprawdzaj wiązania co tydzień; ciężkie grona podeprzyj osobno. Sznurek mocuj do wytrzymałej konstrukcji i prowadź luźno, najlepiej klipsami. Nie zaciskaj go na łodydze.

Usuwaj chore liście i te dotykające ziemi. Zdrowe dolne zdejmuj od początku dojrzewania najniższego grona, najwyżej 1–2 duże liście naraz. Po jego zbiorze kontynuuj wyżej. Nie ogołacaj krzaka ani nie odsłaniaj nagle owoców w upał. Zdrowe liście nad owocującymi gronami karmią roślinę i chronią owoce.

7. Tunel ma być przewiewny, a kwiaty zapylone

Otwieraj drzwi i wywietrzniki rano, zanim wnętrze się nagrzeje; w ciepłe dni obydwa końce tunelu. Przy nocach powyżej około 12°C i bez wichury pozostaw wentylację otwartą. W chłodne noce ogranicz otwarcie, rano szybko usuń wilgoć przez wietrzenie▤. Krople utrzymujące się na liściach oznaczają za słaby przewiew.

Przy 30°C wietrz maksymalnie, w upał lekko cieniuj od zewnątrz. Nie polewaj liści dla ochłody. Pomidor jest samopylny▤, ale pyłek musi się osypać. Pod osłonami co 2–3 dni, późnym rankiem przy suchych kwiatach, delikatnie potrząśnij podporą lub gronem. W gruncie zwykle wystarczają wiatr i owady. Gdy kwiaty odpadają w upał, najpierw obniż temperaturę i sprawdź wodę, nie zwiększaj nawożenia.

8. Podlewaj ziemię, a nie liście

Podlewaj rano przy korzeniu, powoli, na większej powierzchni wokół rośliny. Codzienny kubeczek pod łodygę zwilża głównie powierzchnię. Odsuń ściółkę i sprawdź ziemię na 5–10 cm: jeśli jest wilgotna, zaczekaj; gdy zaczyna przesychać, podlej. Nie czekaj na regularne więdnięcie.

Dla dorosłej rośliny zacznij od 3–5 litrów, zwykle co 2–3 dni w ciepłe dni. W upale, lekkiej ziemi i pod osłonami podlewanie może być codzienne; po deszczu i w chłodzie rzadsze. Decyduje wilgotność.

Sprawdź szpadelkiem z boku, czy woda dotarła na 15–20 cm. Jeśli zwilżyła tylko powierzchnię, podlewaj wolniej, w dwóch porcjach. Gdy ziemia długo pozostaje grząska, zmniejsz dawkę i popraw odpływ. W awaryjnej suszy podlej od razu, bez czekania do rana i bez moczenia liści.

Utrzymuj wyrównaną wilgotność przy korzeniach. Przesuszenie i nagłe zalanie sprzyjają pękaniu owoców▤. Nierówne podlewanie, uszkodzenie korzeni i nadmiar nawozu mogą zaburzać dostarczanie wapnia do owoców. Powstaje sucha zgnilizna wierzchołkowa▤: sucha, ciemna plama na spodzie owocu. To nie zaraza. Najpierw popraw podlewanie; samo dosypanie wapnia nie rozwiązuje problemu.

9. Jeden prosty schemat nawożenia

Przygotuj ziemię kompostem. Po sadzeniu odczekaj około 10–14 dni, aż pojawi się nowy przyrost. Jeśli dodano nawóz długo działający, uwzględnij jego działanie i nie nakładaj drugiego programu.

Wybierz jeden kompletny nawóz do pomidorów z magnezem i mikroelementami. Podawaj zwykle raz w tygodniu, ale dawkę i terminy ustal według etykiety. Pomiędzy zabiegami podlewaj czystą wodą. Nie nawoź suchej bryły ani nie dokładaj gnojówki, obornika i innych nawozów.

Młode rośliny zasilaj nawozem o zrównoważonym składzie. Od kwitnienia wybieraj formułę do owocujących pomidorów z większym udziałem potasu niż azotu. Azot▤ buduje pędy i liście, potas▤ wspiera rozwój owoców i gospodarkę wodną, wapń▤ zdrowe tkanki, a magnez▤ pracę liści. Nie potrzeba czterech osobnych nawozów. Brak wapnia w nawozie nie oznacza jego braku w glebie.

Przy ciemnym, bujnym krzaku bez owoców wstrzymaj nawóz, sprawdź światło i temperaturę. Nie równoważ nadmiaru azotu innym nawozem. Przy powracających problemach zbadaj ziemię.

10. Chroń rośliny, zanim choroba się rozwinie

Dwa razy w tygodniu oglądaj liście z obu stron, łodygi i owoce; po długich deszczach codziennie. Podstawy to zdrowa rozsada, odstępy, suche liście i przewiew. Po cięciu chorych roślin oczyść i zdezynfekuj narzędzia.

Najprostsza ochrona przed zarazą w gruncie: zrób daszek z folii nad rzędem, z otwartymi bokami. Zaraza rozwija się na mokrych liściach, a pod daszkiem liście zostają suche. Daszek ma chronić przed deszczem, a nie zamykać roślin, więc boki zostaw otwarte.

• Zaraza ziemniaka▤: szybko rosnące brunatne plamy, czasem jasny nalot pod liściem; ciemne zmiany na łodygach, twarde brunatne plamy na owocach. Usuń chore części, silnie porażoną roślinę w całości. Tego dnia ustal ochronę pozostałych.
• Alternarioza▤: plamy głównie na starszych liściach, często z koncentrycznymi kręgami i żółknącym otoczeniem. Usuń chore liście, popraw przewiew, kontroluj nowe plamy.
• Szara pleśń▤: szary, pylący nalot na zamierających kwiatach, liściach i ranach. Usuń chore części i resztki, ogranicz wilgoć, wietrz.

Niepewną diagnozę skonsultuj ze zdjęciami całej rośliny, obu stron liścia i łodygi. Chorych części nie wrzucaj do chłodnego kompostownika. Oprysk nie naprawi zniszczonych liści.

Ochrona ekologiczna i biologiczna: dbaj o profilaktykę, wybieraj odmiany odporne▤ na konkretną chorobę. Preparat biologiczny dobierz do problemu i stosuj według etykiety, często przed objawami. „Naturalny” produkt lub biostymulator▤ nie musi zwalczać chorób. Mleko, drożdże i gnojówka nie zatrzymają rozwiniętej zarazy. Silne porażenie może oznaczać usunięcie roślin i koniec zbiorów.

Ochrona chemiczna▤: przy lokalnym zagrożeniu zarazą i długiej wilgotnej pogodzie sprawdź ochronę zapobiegawczą. W wyszukiwarce MRiRW dobierz środek do pomidora, choroby, gruntu lub osłon, dopuszczony dla użytkownika nieprofesjonalnego. Przestrzegaj aktualnej etykiety, dawki, karencji▤ (czasu od ostatniego zabiegu do zbioru), odstępów, liczby zabiegów i ochrony osobistej. Nie mieszaj preparatów ani nie zwiększaj dawek. Uwzględnij zmianę mechanizmu działania — sama zmiana nazwy handlowej nie wystarcza.

Białe muszki po poruszeniu liścia wskazują na mączlika▤; punkciki i pajęczynka od spodu na przędziorki▤; skupiska na przyrostach na mszyce▤. Reaguj wcześnie, dobierając ochronę biologiczną lub zarejestrowany środek do szkodnika. Preparat na choroby grzybowe go nie zwalczy.

11. Dziesięć problemów — co robimy

Nie znalazłeś odpowiedzi? Opisz problem w Pomidorowym Pogotowiu.

12. Ogławianie i ostatnie zbiory

Ogławianie▤ to usunięcie wierzchołka, aby roślina nie zawiązywała kolejnych owoców, które nie zdążą dojrzeć. Dotyczy wysokich odmian o nieograniczonym wzroście; samokończących nie ogławiaj rutynowo.

Zrób to w gruncie około 1–10 sierpnia, pod osłonami 15–25 sierpnia: 6–8 tygodni przed końcem zbiorów. Nad najwyższym zachowanym gronem z owocami zostaw dwa liście, odetnij wierzchołek powyżej nich. Usuwaj późniejsze kwiaty i nowe wilki. Nie obrywaj wszystkich liści ani nie odcinaj wody.

Zbieraj owoce o kolorze właściwym odmianie, lekko ustępujące pod naciskiem. Zielonoowocowe pozostają zielone, lecz miękną i często żółtawieją. U indigo▤ ciemna skórka nie wystarcza: sprawdzaj jaśniejszą część i miękkość.

Przed ulewami lub chłodem zbierz owoce zaczynające zmieniać barwę. Przed przymrozkiem także wyrośnięte zielone, o typowym rozmiarze i jaśniejącej zieleni. Małe, twarde, ciemnozielone zawiązki zwykle nie dadzą dobrych pomidorów.

Do dojrzewania ułóż zdrowe owoce jedną warstwą, w suchym, przewiewnym miejscu, w 18–22°C, bez ostrego słońca. Codziennie usuwaj nadpsute. Dojrzałe przechowuj krótko w temperaturze pokojowej, myj przed jedzeniem. Jeśli nie zjesz ich szybko, schłodź; pokrojone zawsze trzymaj w lodówce. Nie zamykaj mokrych owoców w worku.

13. Zachowaj własne nasiona

Odmiana ustalona▤ zwykle powtarza cechy z nasion, jeśli nie doszło do krzyżowania. F1▤ to pierwsze pokolenie mieszańca: nasiona mogą kiełkować, lecz potomstwo nie musi przypominać rodzica. Do zachowania odmiany wybierz pomidora ustalonego, zdrowego, zgodnego z opisem.

Pomidory przeważnie zapylają się same, ale owady przenoszą też obcy pyłek. Ogranicz krzyżowanie: załóż przewiewny woreczek do izolacji▤ na zamknięte pąki grona. Potrząsaj podczas kwitnienia. Po zawiązaniu owoców zdejmij woreczek i oznacz grono. Nie używaj folii.

W lipcu lub sierpniu wybierz typowy, w pełni dojrzały owoc ze zdrowej rośliny. Odrzuć owoce gnijące i materiał z chorych roślin. Fermentacja▤ nie gwarantuje usunięcia patogenów.

1. Opisz kubeczek nazwą odmiany. Wyciśnij nasiona z galaretką i sokiem. Pracuj z jedną odmianą, potem umyj narzędzia i sitko.
2. Przykryj luźno, zostaw w cieniu w 20–24°C, zwykle na 2–3 dni. Mieszaj codziennie. Do zbyt gęstej zawartości dodaj odrobinę wody.
3. Sprawdzaj od drugiego dnia. Zakończ, gdy galaretka łatwo się oddziela. Nalot na powierzchni nie wymaga przedłużania fermentacji. Nie czekaj tygodnia — nasiona mogą kiełkować.
4. Dolej wody, zamieszaj, pozwól nasionom opaść. Zlej ostrożnie resztki, wypłucz nasiona na drobnym sitku. Unoszenie się nasiona nie jest pewnym testem żywotności.
5. Rozłóż cienko na opisanym gładkim talerzyku lub sitku. Susz 7–14 dni w przewiewnym cieniu, w temperaturze pokojowej; rozdzielaj grudki. Bez piekarnika, grzejnika i ostrego słońca.
6. Całkowicie suche, luźne nasiona wsyp do papierowej koperty. Podaj odmianę, rok i informację o izolowaniu kwiatów. Koperty zamknij w pojemniku i przechowuj sucho, chłodno, ciemno. Wilgotnych nasion nie zamykaj.

Dobrze przechowywane nasiona kiełkują przez około 4 lat, często dłużej. Starsze sprawdź na wilgotnej ligninie. Zapisz wynik; mała próba nie gwarantuje kiełkowania całej torebki.

Po sezonie usuń rośliny, korzenie i opadłe owoce, umyj podpory i pojemniki. Zapisz najlepsze odmiany i co poprawić za rok.